4. Eglwys Beuno Sant - Aberffraw

Cyflwyniad

Wrth unrhyw safon mae eglwys Beuno Sant yn Aberffraw yn hynod o drawiadol ac yn hynod o bwysig. Gydag Aberffraw wedi bod yn llys brenhinol, Llys Tywysogion Cymru roedd yr eglwys yn rhan bwysig o’r 'Faerdref' neu’r ystâd.

Sefydlwyd yn wreiddiol yn gell grefyddol gan Beuno Sant yn y 7fed ganrif. Adeiladwyd yr eglwys gyntaf o garreg yma yn y 12fed ganrif ac mae rhan fawr o’r adeilad hwnnw’n byw ymlaen yn y bwa o garreg cerfiedig anghyffredin sydd wedi ei osod yn union wrth y fynedfa. Mae hefyd yn ffodus i roi cartref i gasgliad gwych o wydr lliw.

Ymweliad

Ceir man parcio yn union o flaen y giatiau sy’n arwain i’r fynwent. Mae’r cyngor lleol wedi darparu arwyddion wedi eu darlunio’n dda wrth y giatiau yn disgrifio’r eglwys, y llys brenhinol gerllaw a’u hanes, sy’n wir yn werth eu darllen!

Wrth gerdded i’r fynwent mae llawer o’r cerrig beddau hyn yn awr wedi eu gosod yn wastad ar gyfer eu hamddiffyn ac mae’n werth oedi am funud i nodi rhai o’r dyddiadau. Mae wal yr eglwys ar y dde i chi yn cynnwys gwaith cerrig o’r 12fed ganrif ac mae’n arwain at y porth cyfoes, ac yn union o’i flaen ceir y gofadail syml ond drawiadol, i bobl leol sydd wedi marw yn gwasanaethu’r gwrthdaro niferus.

Wrth fynd i mewn i’r eglwys  y peth cyntaf y byddwch yn sylwi arno  yw ei bod wedi ei rhannu’n ddwy gan gyfres fawreddog  o fwâu  yn dyddio’n ôl  i’r 16eg ganrif.  Mae cymeriad pob hanner yn ddigon gwahanol i hyn i bron deimlo fel  dwy wahanol eglwys, pob un gyda’i eil ei hun. Os trowch i’ch chwith  wrth fynd i mewn  byddwch yn dod ar draws  bedyddfaen canoloesol gwych  wedi ei fframio gan fwa bendigedig o’r 12fed ganrif (ar y pen ar y chwith), wedi ei gerfioâ sieffrynau a phennau anifeiliaid  credir mai hwn oedd  bwa’r Gangell o gerrig yr eglwys wreiddiol.  Darganfuwyd yr em hon yn  1840  yn ystod  gwaith adfer.  

Yn ogystal â gwydr lliw ardderchog mae pibau’r organ sydd wedi eu haddurno’n hardd  yn werth eu gweld  fel ag y mae pâr ardderchog o rawiau casglu o bres sgleiniog.  Gyda’r dyddiad  1777  arnynt maent yn pwyso yn erbyn y wal drws nesaf i’r allor ar y llaw dde.

Ar ddiwrnod braf mae’n wir wrth mynd am dro o amgylch y fynwent ei hun. Mae i’r eglwys wynebwedd braidd yn agored sy’n esbonio’r rendr cyfoes ar y wal Ddwyreiniol, nid ei nodwedd wychaf, ond un angenrheidiol. Ceir golygfeydd gwych o’r twyni y tu allan i’r dref yn ogystal ag o’r eglwys ei hun. Mae’n werth nodi’r terfyniadau mawr ar ben tâl maen y to. Mae gan fframiau ffenestri allanol yr ochr Ogleddol hefyd bennau cerfiedig gydag addurn gwych.