3. St. Cadwaladr - Llangadwaladr

Cyflwyniad

Mae gan un o wir emau Ynys Môn, eglwys Sant Cadwaladr yr ydych yn ei gweld heddiw  hanes hir a chymhleth iawn.  Y tu mewn a’r tu allan mae trysorau i’w darganfod,  yn cynnwys croes Geltaidd (gyfoes) (chwith) wedi ei cherfio’n ysblennydd

Mae ganddi hanes brenhinol  yn dyddio’n ôl dros  1300 o flynyddoedd a pheth o’r  gwydr lliw  a’r cerfluniau carreg gwychaf  y gellir eu  gweld yng Nghymru, ac yn hawdd  y set fwyaf fawreddog  o giatiau  o unrhyw eglwys ar yr ynys.

Hanes byr

Er bod rhan gynharaf  yr eglwys bresennol  (Corff yr eglwys)  yn dyddio’n ôl  i’r 12fed ganrif,  arferid cyfeirio ati  fel yr Eglwys Ail -  yr eglwys  'blethwaith', sy’n siarad am adeg lawer cynharach. Estynnwyd yr eglwys yn y 14eg ganrif gydag ychwanegu’r gangell bresennol  (chwith).

Yn ogystal â chysylltiadau agos gyda’r llys brenhinol Cymreig  yn Aberffraw,  mae’r eglwys yn hanesyddol  wedi ei chysylltu â  dau deulu amlwg o Ynys Môn; Oweniaid Bodowen a theulu Meurig  (Meyrick)  Bodorgan. Mewn gwirionedd Richard Meyrick oedd yn gyfrifol  am ychwanegu capel y gogledd  yn 1640 (a ailadeiladwyd yn  1807 a’i adfer wedyn  yn 1907). Yn 1661, daeth capel y de yn rhodd gan weddw’r Cyrnol Hugh Owen.  Mae’r ddau gapel yn cynnwys cofadeiliau  i’r teuluoedd a barodd eu hadeiladu yn eu tro.

Hyd y dydd sydd ohoni,  mae’r eglwys wedi mynd drwy  adferiad helaeth. Yn 2005-6,  ychwanegwyd y to llechen trawiadol  a chadw ac atgyweirio’r gwydr lliw yn helaeth   yn ffenestr ddwyreiniol  y gangell  a chwblhawyd  atgyweirio’r  giatiau haearn anferth.  Ariannwyd y gwaith yn bennaf gan Cadw, Cronfa’r Loteri Treftadaeth  a Menter Môn.  Mae gwaith i wella’r fynwent ac atgyweirio’r  llwybrau troed  ayyb ar hyn o bryd yn y cam cynllunio.

Ymweliad

Parciwch eich car  yn y maes parcio bychan   yn union y tu allan i’r giatiau trawiadol,  gan gymryd amser i edmygu’r wynebau cerfiedig gwych  o’i amgylch (darlun uchod ar y  dde).  Gan fynd drwy’r giatiau byddwch yn cael eich teimlad cyntaf  bod hwn yn lle hanesyddol. Mae’r llwybr deiliog gyda chofadeiliau carreg mawr bob ochr iddo yn eich arwain  yn uniongyrchol at y porth, gyda thu allan capel y de ar y dde i chi.   

Mae mynd i mewn i’r eglwys fel mynd i mewn i drysordy pensaernïol. Wedi ei osod yn uchel yn y wal sy’n eich wynebu  ceir carreg arysgrifedig  yn coffáu’r brenin  Cadfan o Wynedd, a fu farw oddeutu 625 ac a oedd yn daid i Sant Cadwaladr (y credir mai ef oedd Cadwaladr Fendigaid, brenin Cymreig olaf y Brythoniaid  a fu farw yn 682 ac o’r hwn y disgynnai llinach y Tuduriaid).

Gan symud drwy Gorff yr eglwys sy’n agored  ac wedi ei oleuo’n hardd  rydych yn dod allan yn y  Gangell.  Yn uniongyrchol drawiadol mae’r  allor gwefreiddiol  a’r canhwyllyron gothig anarferol.

Mae i’r gwydr lliw o’r 15fed ganrif  uwchben yr allor dri golau,  ac o dan yr olygfa o’rcroeshoeliad  yn y goleuni canol  ceir ffigwr  'gwisg senedd'  o Sant  Cadwaladr ei hun.  O dan y ffigwr o’r Santes Fair ceir ffigyrau o Feuric ap Llewelyn a’i wraig Margaret;  ac o dan ffigwr  Sant Ioan  mae Owen ap Meuric a’i wraig Helen. Credir mai diolchgarwch ydyw  am ddychweliad diogel eu mab o frwydr  Bosworth yn 1485.

Gan symud yn ôl y tu allan i’r eglwys, trowch i’r dde fel yr ydych yn mynd allan o’r porth a cherddwch o amgylch y cefn.  Fel yr ydych yn mynd heibio drws caeëdig a oedd yn fynedfa wreiddiol i Gorff yr eglwys  gellir gweld croes Geltaidd fawr (darlun ar y pen ar y chwith). Adeiladwyd hon er cof am  deulu Meyrick. Mae gan ben dwyreiniol y fynwent feddau gyda meini coffa gwych o aelodau o deulu Meyrick.  Cymerwch amser i nodi ac admygu’r gargoiliau sy’n clwydo uwchben,  gyda rhai ohonynt yn chwareus, ond yn ôl y chwedl roedd Draig Cymru ar y faner a gludid gan Gadwaladr.