8. St. Mary's - Tal y Llyn

Cyflwyniad

O weld yr eglwys nodedig hon  yn ei lleoliad anghysbell  a gwyntog  rydych yn teimlo ei bod  yn bodoli bron er ei gwaethaf ei hun. Mae’n teimlo fel pe bai dim byd o fewn can milltir  a fyddai’n gwarantu  cael eglwys yno, ond dyma hi.

Mae defnyddio’r gair ‘diymhongar’ i ddisgrifio ei thu mewn   yn colli’r pwynt yn hollol.  Mae hwn yn em o le dwfn  a garw ei naddiad,  yn hyderus,  yn dawel,  yn gynnil ac mae’n dawel wedi goroesi  diffyg urddas  a’r blynyddoedd  i ddal i fod yn hyfyw.  Mae hwn yn lle y mae’n rhaid i chi yn wir ymweld ag ef.

Ymweliad

Mae pris uchel ar le parcio a gall yn wir olygu  cael llaid ar eich esgidiau. Peidiwch â gadael i hyn eich drysu.  Wrth gerdded i’r fynwent wag a gwyntog mae’r eglwys hon yn edrych yn anaddawol iawn. Yn  adeilad isel wedi ei adeiladu o garreg,  yn blaen iawn gyda thŵr di-gloch  gellid ei gamgymeryd  am ysgubor  neu gwt allan.  Adeiladwyd yr eglwys bresennol  yn y  15fed  ganrif   gydag ychwanegiadau   yn y  16eg  a’r 17eg  ganrif.  Mae’r fynwent yn nodedig heb ddim cofadeiliau.  Os cerddwch o amylch yr adeilad  gellwch weld ei fod wedi ei adeiladu  ar dwmpath bas  oddeutu  120m ei gylchedd,  gyda’r wal yn ei ddilyn yn rhannol.  Mae’n werth hefyd cymryd golwg ar y mowldinau gwych  o amgylch  ffenestr y Gorllewin.

Mentrwch i mewn a byddwch yn deall y lle. Mae trawstiau garw yn cynnal to sy’n gorchuddio  llawr cerrig llorio sydd yr un mor arw.  Mae’r rhesi o  gorau di-gefn  yn wynebu cangell gyda goleuadau plwm plaen.  Addurnir  y bwrdd cymun gyda chroes blaen yn unig  ac mae wedi ei amgylchynu gan ganllaw syml wedi ei baentio (dyddiedig 1764). (Mae’r corau’n gyfoes gan mwyaf,  gyda’r rhai gwreiddiol  wedi eu lladrata  a’u llosgi  gan fandaliaid   yn yr 1990au.  Caeodd yr eglwys oherwydd gormodedd  yn 1992, ond mae yn awr yng ngofal Cyfeillion Eglwysi Di-gyfaill.)

Mae sylweddoli eich bod mewn lle heb drydan   yn sydyn yn ei osod mewn cyd-destun. Mae gan bob côr ddaliwr golau nos talog, ac mae blodau’n tarddu o’r bedyddfaen ysblennydd o’r 15fed ganrif, sy’n edrych fel pe bai wedi gallu cael ei wneud ddoe. Mae’r hyn a allai fod yn drymaidd  yn cael ei godi’n fyw.  Mae hwn yn lle gwirioneddol hardd.

Mae cymaint o fanylion bychain i’w gweld, yr hanner bwa  rhwng Corff yr Eglwys a’r Gangell, y canwyllbrennau  ar y waliau, sedd fechan iawn y côr a’r pulpud ysblennydd o anghymesur.

Dyn lleol oedd fy nhywysydd a oedd wedi ei fedyddio yn yr eglwys hon, yn y bedyddfaen hwn.  Siaradodd gyda hoffter mawr tuag at y lle, a thristwch mawr tuag at y rhai a’i triniodd  mor angharedig wrth ei fandaleiddio,  heb fymryn o chwerwder.  Mae llawer wedi byw ar Ynys Môn drwy gydol eu bywydau heb fod ag unrhyw syniad bod y lle hwn yn bodoli, mewn gwirionedd.  Ewch i’w weld drosoch eich hun.